• Plaatje uit het RIVM-rapport. De binnenste schil (het donkerst gekleurd) is de mogelijke gevarenzone.

ACHTERGROND: Uitkomsten RIVM-onderzoek nopen wel tot vervolgacties

SLIEDRECHT 'Houd een parlementaire enquête', 'sluit de tent' ... de afgelopen week zijn er vanuit de Sliedrechtse politiek (zie de voorpagina) harde woorden gevallen naar aanleiding van het op donderdag 24 maart naar buiten gebrachte RIVM-rapport over de mogelijke nadelige gezondheidseffecten die zijn veroorzaakt door de vroegere PFOA-emissies bij DuPont, de chemische fabriek in Dordrecht die recht tegenover Sliedrecht ligt. Het westelijke gedeelte van de Baanhoek, vanaf de spoorbrug tot de grens met Papendrecht, bevindt zich in de binnenste schil van het risicogebied. Tot 2002 heeft er in dit deel (het enige woongebied in het donkerste gedeelte, zie plaatje uit rapport) mogelijk langdurige overschrijding plaatsgevonden van de voor PFOA veilig geachte grens. Gezondheidsrisico's zijn volgens het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu niet uit te sluiten. Vandaar alle commotie. Het Kompas zet alles op een rij.

Door Erik de Bruin

Te beginnen met de informatiebrief die het college van burgemeester en wethouders naar de gemeenteraad heeft verstuurd. B&W licht daarin uit dat in de buitenste contour geen concentraties boven de grenswaarde zijn berekend. Voor Sliedrecht betreft dit naast het oostelijke gedeelte van de Baanhoek de Tolsteeg, Craijensteijn en Benedenveer (inclusief De Merwebolder). De nieuwbouwwijk Baanhoek-West staat ook vermeld, maar is in feite niet relevant omdat daar voor 2002 nog geen huizen stonden. Opvallend is dat de Merwedepolder, de Dordtse buurt die pal naast het chemieconcern ligt (alleen de Baanhoekweg scheidt de fabriek en de woonwijk) ook onder de door het RIVM als veilig omschreven buitenzone valt. Dat Sliedrecht meer gevaar heeft gelopen, heeft te maken met de benedenwindse ligging van het baggerdorp ten opzichte van DuPont, sinds juli 2015 Chemours geheten. Simpel gezegd: wat via de torenhoge fabriekspijpen (het beeld aan deze kant van de Merwede) wordt uitgestoten, waait de rivier over. Baanhoek is de dijk aan het water. Waar naast huizen ook bedrijfspanden staan. Ook het terrein van Chemours behoort tot de kern van het risicogebied, maar het RIVM-onderzoek beperkte zich tot een risicoschatting voor omwonenden. Een mogelijk gezondheidseffect is leververgroting, zo is te lezen in de informatiebrief van het college. ,,Extra risico op kanker is volgens het RIVM verwaarloosbaar/zeer gering", aldus het gemeentebestuur. ,,Er moet nog wel een vergelijking met Amerikaanse epidemiologische gegevens plaatsvinden." Verder schrijft B&W dat er volgens het onderzoeksinstituut geen verhoogd risico is geweest op schade aan het ongeboren kind en dat het RIVM de eindconclusie trekt dat de huidige risicobeoordeling geen reden geeft tot een bevolkingsonderzoek. ,,Wel doet zij vier aanbevelingen, die zijn overgenomen door de staatssecretaris, om de ontstane onzekerheden verder te verkleinen. Ten eerste wordt voorgesteld een gerichte steekproef te houden onder omwonenden. Met als doel de berekende concentraties te valideren. Of de bloedwaarden inderdaad onder de gezondheidskundige grenswaarden liggen."

'Zorgelijk'

De andere drie aanbevelingen zijn een literatuuronderzoek naar wat in het buitenland is gevonden aan gezondheidseffecten na blootstelling aan PFOA, een onderzoek naar de mogelijke gezondheidsrisico's die werknemers van Chemours hebben gelopen en een extra meting bij winputten voor drinkwater aan deze kant van de Merwede. Het ministerie (van Infrastructuur en Milieu) heeft, zo meldt het college, besloten tot enkele aanvullende acties. ,,Wat voor Sliedrecht geldt, is dat er meer bekend wordt over de emissies tussen 1970 en 1998." De gemeente heeft hier al eerder op aangedrongen, maar kreeg het antwoord van de provincie (zij is verantwoordelijk voor handhaving en toezicht hetgeen wordt uitgevoerd door de Omgevingsdienst Zuid-Holland Zuid) dat dit niet meer accuraat is vast te stellen omdat in het verleden een kortere bewaartermijn van emissiegegevens gold. Aan het eind van de informatiebrief wordt verwezen naar een actueel onderzoek van de Dienst Gezondheid en Jeugd (de vroegere GGD) waaruit blijkt dat er van 1989 tot 2013 in de postcodegebieden 3361, 3363 en 3364 niet meer gevallen van kanker zijn vastgesteld dan op basis van landelijke cijfers werd verwacht. Tot slot geeft het gemeentebestuur een eerste duiding. ,,Er is sprake van een zorgelijk onderzoeksresultaat, zeker gelet op de mogelijke gezondheidsrisico's in het binnenste contourengebied. We hechten waarde aan de aanbevolen steekproef om dit te staven." B&W blijft de provincie, vrij vertaald, achter de vodden zitten om meer inzicht te krijgen in de historische emissies. Verder is te lezen dat de gemeente van Oasen de bevestiging heeft gekregen dat in Sliedrecht geen drinkwater uit de nog te onderzoeken winputten is gebruikt. ,,Er is geen sprake van verhoogde blootstelling aan PFOA via drinkwater", aldus het college, dat ook nog meldt dat er na(ast) de informatieavond op dinsdag 5 april - van 19.00 tot 22.00 uur in het Postillion Hotel in Dordrecht - ook een zogenoemde beeldvormende raadsbijeenkomst wordt gehouden in Sliedrecht. Exact een week later, op dinsdag 12 april.

Bovendrijven

Het RIVM komt over twee weken een toelichting geven. PvdA-raadslid Anton van Rees had aangedrongen op zo'n bijeenkomst. Hij ziet ook graag Johan Vollenbroek langskomen, die externe milieudeskundige waar de gemeente een beroep op heeft gedaan toen in oktober (de vroegere PFOA-uitstoot was toen net aan de kaak gesteld) kritische vragen werden gesteld aan de provincie. Bij het onder de loep nemen van het verleden kwam bovendrijven dat er van 1985 tot 2002 een derde bron is geweest (naast de twee Teflonfabrieken maakte DuPont ook in de Vitonfabriek gebruik van perfluoroctaanzuur). De provincie heeft na deze eigen constatering aangifte gedaan wegens mogelijk illegale uitstoot. Uitstoot naar de lucht was niet vergund. Sliedrecht kreeg het antwoord op haar of beter gezegd Vollenbroeks vragen een maand geleden. Chemours was toen net weer in het nieuws vanwege de met PFOA verontreinigde grond op haar eigen terrein en dat van overbuurman Evides, het al genoemde drinkwaterbedrijf. Volgens hen wordt dit beheerst met een systeem dat grondwater onttrekt, zuivert en loost. PFOA is, zo wordt gesteld, nooit in aanraking gekomen met het drinkwater en de spaarbekken achter het bedrijf, die als noodvoorziening wordt gebruikt.

'Beperkte informatie'

Het Kompas spitte ook het RIVM-rapport door. Al direct is te lezen, zoals weergegeven door de gemeente, dat omwonenden aan een hogere PFOA-waarde zijn blootgesteld dan de door het RIVM vastgestelde grenswaarde voor chronische blootstelling. ,,In het ongunstigste geval is de grenswaarde 25 jaar lang overschreden. Exacte informatie over de emissies in de periode 1970-1998 zal een nauwkeuriger beeld geven van de duur van de overschrijding." Bij de vaststelling van de grenswaarde is, zo is te lezen, rekening gehouden met de stapeling van PFOA in het lichaam. ,,PFOA is in 2013 (DuPont is een jaar eerder gestopt met het gebruik van deze stof bij de fabricage van teflon, red.) op een Europese lijst van zeer zorgwekkende stoffen geplaatst. Het is mogelijk kankerverwekkend en moeilijk afbreekbaar. Zowel in het milieu als in het lichaam." Vanaf 2002 worden de grenswaarden niet overschreden. Daarvoor wel. Dat geldt voor de binnenste schil ofwel de kern van het risicogebied. Omdat er beperkte informatie voorhanden is, is, zo schrijven de onderzoekers, de omvang van de historische emissies onzeker. In de jaren negentig is dit waarschijnlijk hoger geweest dan in de 'wel goed verifieerbare' periode (aldus de provincie) vanaf 1998.

'Betere inschatting'

Dat Sharon Dijksma, de staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu, de vier aanbevelingen voor (vervolg)onderzoeken overneemt, was al aangestipt in dit artikel. Ze schreef vorige week donderdag aan de Tweede Kamer dat ze de zorgen zeer serieus neemt en dat ze ongerustheid en onzekerheid zoveel mogelijk wil wegnemen. ,,Ik wil zoveel mogelijk helderheid. Het RIVM-rapport geeft een aantal eerste antwoorden op vragen die bij betrokkenen leven. Vervolgacties worden direct in gang gezet." Dijksma zegde toe de Tweede Kamer voor de zomer te informeren over de voortgang. De Dienst Gezondheid en Jeugd verwacht dat er een jaar tot anderhalf jaar overheen zal gaan alvorens het aanbevolen bloedonderzoek (lees: steekproef) en literatuuronderzoek is afgerond en de resultaten bekend zijn. ,,We onderschrijven de conclusie van het RIVM dat je dan een betere inschatting kunt maken van het nut van een nader gezondheidsonderzoek", aldus de directeur van de gezondheidsinstelling. Hij schrijft dat de dienst zich, in afwachting van het rapport, zo goed mogelijk heeft voorbereid en epidemiologisch onderzoek heeft uitgevoerd. ,,PFOA kan mogelijk nier- en zaadbalkanker veroorzaken en tot leverbeschadiging leiden. Om die reden hebben we in het gebied rond de fabriek (de postcodes zijn al eerder genoemd, red.) het aantal nieuwe gevallen van kanker bekeken. De gegevens hebben we opgevraagd bij het Integraal Kankercentrum Nederland. Onze analyse is dat er tussen 1989 en 2013 geen verhoogde incidentie is geweest van lever-, nier- en zaadbalkanker, ook niet voor kanker in totaal." Op de website van de provincie Zuid-Holland is een korte reactie te lezen onder de kop 'Provincie neemt aanbevelingen over'. ,,Samen met het Rijk en de betrokken gemeenten gaan we het omzetten in concrete acties. Het RIVM-rapport neemt een deel van de onzekerheid weg, maar kan nog geen eind maken aan alle ongerustheid."

'Adequaat gehandeld'

Chemours laat in een statement weten te begrijpen dat de onderzoeksresultaten mogelijk verontrustend zijn. ,,,Voor de omgeving, maar ook voor de mensen die bij ons werken." Net als in eerdere verklaringen zegt het bedrijf met alle instanties en het bevoegd gezag, zoals OZHZ (voorheen de milieudienst) en de provincie, goed te hebben samengewerkt en in alle openheid informatie te hebben gedeeld over de bedrijfsvoering. ,,We hebben adequaat gehandeld en de nodige voorzorgsmaatregelen genomen om de omgeving te beschermen tegen mogelijke gezondheidsschade." Chemours schrijft verder dat het belangrijk is voor ogen te houden dat het RIVM met de huidige gezichtspunten naar het historisch gebruik en de behandeling van PFOA kijkt. ,,In het RIVM-rapport staat dat DuPont de door het RIVM vastgestelde grenswaarde heeft overschreden terwijl deze nog niet bestond in de jaren waarop het onderzoek is gericht. In Nederland is er pas in 2013 een verplichting gekomen om PFOA-emissies zoveel mogelijk te reduceren. De stof is jarenlang door veel instanties bestudeerd en de effecten zijn voortdurend onderzocht. Chemours blijft hierbij betrokken en zal aan dergelijke onderzoeken mee blijven werken", aldus het chemieconcern, dat in de Verenigde Staten al veel langer in het beklaagdenbankje zit. Letterlijk. Er zijn ongeveer 3500 civiele rechtszaken aangespannen. Dankzij uitgebreide berichtgeving van Follow the Money, een Nederlands internetplatform dat onderzoeksjournalistiek bedrijft, is het verontrustende PFOA-nieuws in september 2015 naar Nederland overgewaaid. Politici lazen over een vergelijkbare fabriek (de besmetting, die vooral via het water en minder via de lucht plaatsvond, was wel erger) en vuurden op landelijk, lokaal en provinciaal niveau talloze kritische vragen af. Hieruit vloeide de opdracht voort die de toenmalige staatssecretaris Wilma Mansveld op 31 oktober aan het RIVM gaf om de gezondheidsrisico's te onderzoeken. Follow the Mony schreef op 24 maart de analyse van het RIVM 'nogal rooskleurig' te vinden. Het onderzoeksinstituut wordt voorbarig optimisme verweten. ,,Het RIVM is te voorbarig omdat er in tegenstelling tot het gebied rond de Amerikaanse teflonfabriek (in Parkersburg, West Virginia, red.) in Zuid-Holland Zuid nog geen epidemiologische analyses zijn gemaakt. Om wel relevante concluderende uitspraken te kunnen doen is op z'n minst een analyse nodig van de ziektes en aandoeningen die in verband worden gebracht met PFOA." FTM zet ook vraagtekens bij het worst case-scenario van vijfduizend kilo per jaar vanaf 1970. ,,PFOA was voor 1998 een totaal ongereguleerde stof. Uit informatie die wij hebben gekregen, valt op te maken dat er in de jaren tachtig alleen al in de teflonfabriek jaarlijks zo'n zesduizend kilo werd uitgestoten."

Label:

DuPont