Moord op bakker Smit eeuwig bewaard

H'VELD-G'DAM De website over de Merwedegijzelaars wordt digitaal erfgoed. Anja van der Starre, de initiatiefneemster en beheerster, kreeg vorige week een e-mail van de Koninklijke Bibliotheek uit Den Haag. De site is een eerbetoon aan de slachtoffers van de Merwederazzia op 16 mei 1944. Die hun vrijheid verloren en in sommige gevallen zelfs hun leven. De vader van Piet Smit uit Hardinxveld-Giessendam stierf een maand voor de razzia. Zijn dood vormde de aanleiding.

Door Erik de Bruin

Piet Smit, inmiddels 87 jaar en wonend in een appartement op Buitendams, was destijds een tiener. Vijftien lentes jong nog maar. ,,Een nakomeling. Ik scheelde elf jaar met mijn jongste broer", vertelt hij als Anja en de verslaggever van Het Kompas net de woning zijn binnengestapt. De vrouwelijke gast krijgt twee zoenen. Ze kennen elkaar. ,,Ik ben vaker bij meneer Smit over de vloer geweest. Hij nodigde me uit toen ik de website was begonnen." Het telefoongesprek kan ze zich nog goed herinneren. ,,Aan de andere kant van de lijn klonk een ietwat boze stem. Hij had in de krant gelezen over mijn initiatief en vroeg zich af of ik ook wist wat de aanleiding was geweest van de razzia. Dat wist ik. Ik had erover gelezen in het bekende boek van Ad Korpel (de eind 2013 overleden geschiedschrijver uit Alblasserdam, red.) over de Alblasserwaard in oorlogstijd. Wat ik daarvan had overgenomen en op de site had geplaatst, moest ik wel aanpassen, kreeg ik te horen." De 'brombeer' over de telefoon bleek een hartelijke man te zijn. ,,Over mijn vader werd gezegd en geschreven dat hij doof was", haakt de heer Smit in. ,,Dat maakte me kwaad want dat was niet zo."

 

GEEN EXCUUS

Hij verheft licht zijn stem. ,,De man die hem doodschoot zou daarmee een excuus krijgen en dat was er niet." Van der Starre leest een getuigenverklaring voor uit het strafdossier dat via het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging bewaard is gebleven. ,,'Halt, landwacht', was het eerste wat de landwachter zei. Daarna: Sta stil of ik schiet." Smit: ,,Mijn vader liep door. Daarop pakte de landwachter zijn jachtgeweer en schoot hem neer. Hij was meteen dood. Een laffe daad. Die jongen (de landwachter was pas achttien jaar, red.) verklaarde dat hij op een afstand van vijftien, zestien meter had geschoten. In werkelijkheid was het maar drie of vier meter. Dat kon ook niet anders. Er was maar één kogelgat. Hij moest wel van heel dichtbij hebben gevuurd, anders was er ook hagel in zijn lichaam terechtgekomen."

 ,,Er was geen aanleiding toe", vervolgt de heer Smit. ,,Ik weet zeker dat mijn vader die twee bevelen niet bewust heeft genegeerd. Hij was niet iemand die dwars lag. Als ik thuis denigrerend over moffen sprak, kreeg ik een tik tegen m'n harses. Bovendien kon hij nergens heen vluchten. Er waren vier landwachters."

 

'STIL PROTEST'

Hij peinst. ,,Diep in gedachten verzonken, dat moet het zijn geweest. Vader was onderweg naar huis. Hij kwam van de dam waar hij in restaurant 't Zwaantje een ledenvergadering van het Groene Kruis had bijgewoond. Ze hadden hem toegesproken omdat hij al 25 jaar geld ophaalde. Daar zal hij aan gedacht hebben toen hij naar huis liep. We woonden over het spoor, in de Emmastraat. Dominee Van der Poel en een neef kwamen ons het slechte nieuws vertellen." De landwacht waste zijn handen in onschuld. De heer Smit laat een bericht zien dat op 19 april, een week na de moord, in de krant stond. Vermoedelijk een ingezonden stukje, maar dat is onduidelijk. In elk geval is te lezen dat het werk van de landwacht in een kwaad daglicht werd gesteld door de verspreiding van geruchten en roddelpraatjes. 'Mocht u aangehouden worden, voldoe dan aan de bevelen.' Met andere woorden: de bij de spoorwegovergang (hier werden persoonsbewijzen gecontroleerd) om het leven gebrachte Wouter Smit, een 57-jarige bakkersknecht, echtgenoot en vader van drie kinderen, had dit aan zichzelf te danken. Dat zette kwaad bloed. Dat bij de begrafenis heel Giessendam en half Sliedrecht, zoals de heer Smit het verwoordt, zijn deelneming kwam betuigen, kon als een soort stil protest worden opgevat."

 

VERGELDING

Na de oorlog heeft de landwachter zijn straf gehad. Hij moest zes jaar zitten, maar kwam al eerder vrij. De woede zal nooit helemaal verdwijnen. ,,Kort na de moord heb ik gedacht: ik schiet de dader kapot. Maar ik wist niet eens hoe hij eruit zag." Vergelding kwam er wel. ,,Van het verzet. Daar was men al bang voor", vertelt Van der Starre, die deze geschiedenis uitvoerig heeft bestudeerd. ,,Er broeide iets. De toenemende brutaliteit van landwachters leidde tot steeds meer ergernis. De vader van de landwachter die Wouter Smit had vermoord, stond bekend als bonte hond. Hij was in Sliedrecht in het dijkhuis gaan wonen van een Joods gezin dat naar Duitsland was gedeporteerd. Om die reden en omdat hij met een grote bek persoonsbewijzen innam, werd hij met de nek aangekeken."

In de nacht van 9 op 10 mei werden enkele landwachters in een hinderlaag gelokt in de Biesbosch. Bij de Helsluis, tegenover Sliedrecht. Twee van hen, een gematigde NSB'er en de 'bonte hond', werden gedood. De moord op Smit was daarmee gewroken, maar op deze vergelding volgde, zoals enigszins te verwachten viel (er waren voorbeelden van represailles), vergelding van de Duitsers."

Dat was de Merwederazzia. Op 16 mei 1944 werden honderden jongemannen opgepakt en naar Kamp Amersfoort gebracht. 263 gijzelaars hadden geluk. Zij werden - veelal op verzoek van hun werkgever - in vrijheid gesteld omdat ze voor bedrijven werkten die voor de bezetter belangrijk waren, zoals scheepswerven en metaalverwerkende ondernemingen. Haar vader en de circa 650 andere gijzelaars (ook in Bedum en Beverwijk hadden toen razzia's plaatsgevonden) gingen wel op transport naar Duitsland.

 ,,26 Merwedegijzelaars keerden niet terug. Degenen die de erbarmelijke omstandigheden wel hadden overleefd, waren getraumatiseerd en lichamelijk gesloopt. Mijn vader had tuberculose. Op advies van de dokter heeft hij drie lange, eenzame jaren op bed gelegen. Voor een open raam, zo dacht men toen dat het zou genezen."

Ze houdt de nagedachtenis in ere via de website en een boek dat ze in 2010 schreef op verzoek van de historische vereniging in Hardinxveld-Giessendam. Dat het dankzij de Koninklijke Bibliotheek voor altijd behouden blijft, maakt haar blij en trots gelijk. ,,We mogen dit niet vergeten. Zeker niet als je kijkt naar wat er nu weer allemaal in de wereld gebeurt."